استفاده از گیاهان دارویی به منظور درمان با تاریخ زندگی انسان هم زمان بوده است. انسان در همه دوران های تاریخ چاره ای جز توسل به گیاهان نداشت. اگر چه در نیم قرن گذشته استفاده از داروهای شیمیایی و سنتزی به شدت رواج یافت ولی به سرعت آثار زیان بار آنها بر تن و جان افراد سبب گرایش مجدد به گیاهان دارویی گردید و این نکته که توسل به گیاهان دارویی همواره در طول تاریخ یکی از روش های مؤثر درمان بوده است، به خوبی روشن شد. تاریخ طب در کشور ما مربوط به دوره آریایی ها می باشد و اوستا (3000 ق.م) اولین کتابی است که از گیاهان دارویی سخن گفته است. به نقل از اوستا اولین پزشک ایرانی تریته پدر گرشاسب پهلوان بوده است که از کاربرد گیاهان دارویی و عصاره آنها اطلاع داشته و مقام او در طب نظیر مقام ایمهوتپ (۳۵۰۰ ق.م) در مصر باستان، انقلبیوس در یونان و آسکولانیوس در روم (سه رب النوع درمان) بوده است. قدیمی ترین گیاه دارویی در طول تاریخ "هوم” گیاه مقدس آیین زرتشت بوده است. در کتاب های پهلوی هوم را سرور همه گیاهان و استفاده از آن را باعث عمر جاویدان دانسته اند. تاریخ استفادۀ دارویی از پیاز و ادویه به ۴۵۰۰ ق.م و به نقل از هردوت استفاده از گیاهان دارویی میرح (Commiphora)، کاسیا (Cinnamomu) سیناموم (Cinnamimum Zylanica) آنیز (Pinpimella anisum) مارجورام (Oroganum margorana) در مومیایی کردن اجساد به ۵۲۰۰ ق.م می رسد.

قدیمی ترین کتاب چینی منسوب به شینون (۲۸۰۰ ق.م) ۱۰۰۰ گونه دارویی را شرح داده، ماردوکاپالیدین (۷۱۰ ق.م) ۶۴ گونه دارویی را کشت نموده است، در الواح سومری چگونگی کشت گیاهان را شرح داده، بقراط (۳۷۷ ق.م) کاربرد دارویی ۴۰۰ گونه دارویی را شرح داده است. ظهور دانشمندانی نظیر سقراط، دیوسکورید، رازی، هروی، ابن سینا، ابوریحان بیرونی، جرجانی و خاندان بختیشوع سبب گسترش این علم در جهان گردید.

گیاهان دارویی رستنی هایی با تاریخچه جالب توجه و ممتاز هستند. علاوه بر قدمت، گستره نفوذ این گیاهان در تاریخ ادیان و ملت ها بسیار شایان توجه است، بطوری که در جای جای حوادث مهم تاریخی، سیاسی، اجتماعی و دینی، این گیاهان قرین توجه بوده و یا منجر به بروز حوادث مهمی شده اند. در بوندهشن (دائرةالمعارف زرتشتیان) به اسامی فرشتگان اداره کنندۀ روزهای یک ماه اشاره شده که با نام گیاهان دارویی انطباق دارد، زعفران و نسترن از آن جمله اند. در سورۀ دهر، آیات پنجم و ششم می خوانیم: “نیکوکاران عالم در بهشت شرابی نوشند که طبعش در لطف رنگ و بوی کافور است". در تاریخ اسلام، نام یهود بنی قریظه با حوادث مهم صدر اسلام قرین است. در زبان عربی یکی از نامهای درخت اقاقیا، قریظه است. بنی قریظه نام طایفه ای از یهود بوده که در ابتدا به شغل دباغی اشتغال داشته اند و از این گیاه در فرآوری پوست استفاده می کرده اند. امروزه می دانیم که تانن ها گروهی از مواد مؤثره هستند که در رسوب پروتئین نقش دارند و این اثر تقویت کنندۀ خاصیت ضد میکربی، ضد خونریزی و انقباض بافت های مختلف می شود. از این رو برای رسوب دادن پروتئین پوست، در دباغی مورد استفاده قرار می گرفته است. از دیگر گیاهان دارویی سس است که در زبان عطاران و منابع طب سنتی به افتیمون معروف است که نام اخیر از نام علمی گونه ای از آن گرفته شده است. از خواص درمانی این گیاه در درمان بیماری های دِماغی استفاده می شود. علاوه بر منابع طبی در متون ادبی هم از این گیاه نام برده شده است. با جستجو و دقت درمنابع دینی، تاریخی و ادبی، اسامی گیاهان دارویی، وجوه تسمیه و حوادث مرتبط با این گیاهان به وفور به چشم می خورد. بنابر این در کنار توجه فزاینده ای که به خواص درمانی این گیاهان می شود، لازم است جهت آشنایی بیشتر نسل جوان با این وجوه تسمیه بررسی های جامع تری انجام گیرد و حلقه های مجزای دانش بشری مربوط به گیاهان دارویی انسجام و اتصال بیشتری پیدا نماید.

مهندسی ژنتیک در گیاهان دارویی

گیاهان منبع مهمی در ساخت دارو طی هزارن سال می باشند. حتی امروزه، مرکز سلامت جهانی تخمین زده است که بالاتر از ۸۰ درصد از مردم هنوز بر روی درمان های سنتی مثل استفاده از علف ها تکیه دارند. گیاهان دارویی منابع خیلی مهمی از داروهای حفاظت کنندۀ زندگی برای اکثریت جمعیت جهان می باشند. روش های مبتنی بر بیوتکنولوژی برای انتخاب، دستورزی و حفظ ژنوتیپ های بحرانی گیاهان دارویی بسیار مهم هستند. باززایی درون شیشه ای، پتانسیلی قوی برای تولید گیاهان با کیفیت بالا از لحاظ دارویی داراست. حفاظت سرمایی یک روش حفاظت برای مدت زمانی طولانی در نیتروژن مایع است و فرصتی را برای حفظ گیاهان دارویی در معرض خطر فراهم می آورد. تولید درون شیشه ای متابولیت های ثانویه با کشت سوسپانسیون سلولی گیاه در گیاهان دارویی مختلف گزارش شده است. بیو راکتورها گامی ارزنده و کلیدی در تولید تجاری متابولیت های ثانویه به وسیله ی بیوتکنولوژی به شمار می روند. انتقال ژنتیکی (انتقال ژن) ممکن است یک راه اساسی برای افزایش تولید متابولیت های ثانویۀ جدید باشد. بخصوص به وسیلۀ اگروباکتریوم ریزوژینس که باعث القای ریشه های مویین می گردد. روش های اصلاحی در گیاهان دارویی بطور کلی به دو دسته سنتی (انتخاب توده ای، ‌دو رگ گیری و زراعت متابولیتی) و مدرن (تغییر در ساختار ژنتیکی) طبقه بندی می شوند. استفاده از مهندسی ژنتیک متابولیت های ثانویه شامل ایجاد جهش،‌ انتقال ژن (استفاده از باکتری اگروباکتریوم و تفنگ ژنی)،‌ دستکاری تنظیم کننده های نسخه برداری ژن ها و کشت های درون شیشه ای می باشد که نتیجه بهره گیری از این تکنیک ها،‌ ایجاد گیاهی ترانس ژنتیک (ترا ریخته) و پدیده زراعت مولکولی گیاهان دارویی خواهد بود.

جهش، فرآیندی است قابل توارث که موجب تغییر دایم مجموع توارثی سلول شده و نهایتاً موجودی زنده با ویژگی‎های جدید ژنتیکی را به وجود می‎آورد که به موجود جدید "موتان" می گویند. از طرفی می دانیم که یکی از عوامل اصلی تکامل در گیاهان جهش یا موتاسیون است. همراه با دو رگ‎گیری و بیوتکنولوژی، جهش با ایجاد تنوع، مواد اولیه لازم برای گزینش را فراهم می‎آ‎ورد. از جهش در اصلاح نباتات استفاده زیادی شده است و تعداد زیادی واریته جدید از این طریق اصلاح یافته‎اند. به عنوان مثال تا سال ۱۹۸۲ تعداد واریته‎های موتان معرفی شده به ۳۲۷ موتان رسید که این تعداد در حال حاضر چند برابر شده است. برای ایجاد جهش می‎توان از جهش‎زاهای فیزیکی مثل پرتوهای گاما و ایکس و جهش‎زاهای شیمیایی مثل اتیل متان سولفونات، دی متیل سولفات و غیره استفاده کرد. در سازمان انرژی اتمی ایران تسهیلات استفاده از اشعه گاما برای اهداف اصلاح نباتات فراهم است. اصلاح گیاهان دارویی در ایران در آغاز راه است. با استفاده از تکنیک‎های به‎نژادی مثل جهش مصنوعی امکان اصلاح گیاهان دارویی با عملکرد و مادۀ موثره بالا عملی است. سرعت اصلاح در این روش به ویژه برای گیاهانی که با بذر تکثیر می‎یابند بیشتر خواهد بود.

گیاهان زینتی

گیاهان زینتی بخشی از کل گیاهان موجود در دنیا هستند که بر اساس سلیقۀ انسان و دارا بودن خصوصیات ویژه ای مانند رنگ، شکل و اندازه گل، برگ و ساقه جزء گروه گیاهان زینتی قرار داده شده اند. یک گیاه را نمی توان به یک گروه خاص از گیاهان محدود و منحصر نمود. با توجه به این امر مشاهده می شود که روز به روز تعدادی از گیاهان، از یک گروه به گروه دیگری وارد می شوند و بر تعداد گیاهان مشترک بین گروه های مختلف افزوده می شود. با افزایش شناخت جنبه های مخاطره آمیز و مسمومیت زا در ارتباط با مصرف بی رویۀ داروهای سنتزی، علاقه به استفاده از داروهای گیاهی در تمام دنیا رواج پیدا کرده است. بسیاری از گیاهان زینتی که هم اکنون در فضاهای شهری مورد استفاده قرار می گیرند، دارای ارزش دارویی می باشند که با شناخت این گیاهان زینتی چند منظوره و استخراج مواد مؤثره آنها، از این گیاهان حداکثر استفاده می گردد. هم اکنون بالغ بر ۳۰۰هزار گونه گیاه زینتی وجود دارد که بیش از ۱۰هزار گونه از آنها به عنوان گیاهان دارویی شناخته می شوند. از نمونه های بارز گیاهان مورد نظر می توان به موارد زیر اشاره نمود: زنبق(ریزوم)، گل حسرت(پیاز)، سرخس(ریشه)، سنبل الطیب(ریشه)، گل صابونی(برگ و ریشه)، عروسک پشت پرده(میوه)، شاهپسند(برگ)، گل انگشت دانه(برگ)، گل سرخ(میوه)، همیشه بهار(گل و برگ)، گل برف یا موگه(گل، برگ و ساقه های زیر زمینی)، بنفشه معطر و سه رنگ(تمام قسمت های گیاه)، شب بوی خیری(برگ، دانه و گل)، گل صد تومانی(ریشه)، لادن(برگ،گل و شیره گیاه تازه)، گل ساعت (ریشه، برگ و گل)، سرخار گل(ریه)، مخلصه (سرشاخه های گلدار)، گل مغربی (دانه و گل و اعضای هوایی)، گل محمدی(گلبرگ)، تاج الملوک(دانه وگل)، اسطوخدوس(سرشاخه های گلدار و برگدار)، رزماری(برگ و سرشاخه های گلدار)، صبر زرد(برگ). لازم به ذکر است که این قسمت های گیاهی در درمان اغلب بیماری های کلیوی، جلدی، روده ای، تنفسی، قلب و عروق، التیام زخم ها و سوختگی ها، مواد آرایشی و تسکین اعصاب نقش ایفا می کنند. اطلاع رسانی و ترویج کشت و کار، حمایت صنعت طب سنتی و انجام تحقیقات در جهت افزایش مواد مؤثره قدم بلندی در استفاده از گیاهان دارویی بوده و باعث می شود کشاورزان با اطمینان و رضایت خاطر بیشتری به کشت و کار گیاهان مورد نظر بپردازند.

نظرات

نام *
پست الکترونیک
آدرس وب سایت

ثبت نظر